Portal / Historia / Wydarzenia / Straty ludzkie poniesione przez Polskę w latach 1939-1945 Sobota - 14 grudnia 2019 Alfreda, Izydora, Zoriny     
Szukaj     Szukaj wg branż
Powiększ +

Straty ludzkie poniesione przez Polskę w latach 1939-1945
 

Prace nad ustaleniem strat ludności rozpoczęły się już w czasie wojny. W marcu 1943 r. Delegatura Rządu RP na Kraj oceniała straty ludności żydowskiej na niemal 3 mln osób, a liczbę Polaków przymusowo "pracujących" w III Rzeszy szacowano we wrześniu 1943 r. na ponad 2 miliony.

warszawa_1939.jpg (14.28 Kb)Według zestawienia strat opracowanego we wrześniu 1944 r. przez Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu RP w Londynie, Polska straciła 4 mln 114 tys. obywateli, w tym 2 mln 481 tys. Żydów.
Pod koniec wojny, 6 stycznia 1945 r., zostało utworzone przez władze "nowej" Polski Biuro Odszkodowań Wojennych (BOW) przy Prezydium Rady Ministrów. Jego prace trwały do 1 kwietnia 1947 roku. Jednym z zagadnień, jakimi zajmowało się biuro, było ustalenie strat biologicznych społeczeństwa polskiego. Jednakże przez długie lata, głównie ze względów politycznych, były one obarczone zasadniczymi błędami. Pierwsze powojenne sprawozdania w tej sprawie obejmowały bowiem straty ludności na terenach, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach państwa polskiego. Połowa terytorium II Rzeczypospolitej została zajęta we wrześniu 1939 r. przez Armię Czerwoną, a jej obywatelom następnie nadano obywatelstwo sowieckie. Z tych ziem po wojnie do Polski "wróciła" praktycznie tylko Białostocczyzna, i to niecała. Dopiero zmiany po 1989 r. umożliwiły prowadzenie otwarcie prac nad ustaleniem strat na dawnych polskich Kresach Wschodnich. Oprócz strat ludności narodowości polskiej i żydowskiej zaczęto także uwzględniać w tych pracach straty innych mniejszości narodowych. A wyliczenia winny obejmować wszystkich mieszkańców w granicach sprzed 1 września 1939 roku. Przynajmniej do lipca 1944 r., kiedy to PKWN zawarł porozumienie z rządem ZSRS.
Tak szeroko zakreślony temat programu zmusza nas do podjęcia przeglądu dotychczasowych ustaleń w zakresie:
1. Strat bezwzględnych (zabitych, zmarłych) ludności państwa polskiego w latach II wojny światowej;
2. Strat względnych narodu polskiego (wywiezionych, deportowanych, emigracji);
3. Strat wśród mniejszości narodowych (zmiana granic państwa);
4. Wpływ II wojny światowej na wielkość liczby ludności w państwie polskim (przesiedlenia, zmiany granic).
Mówiąc o ogólnym bilansie strat ludnościowych Polski w okresie II wojny światowej, trzeba przywołać publikację Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów z 1947 r. pt. "Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945". W tym wydawnictwie podano ogólną liczbę zgonów (utrat życia) - 6 mln 028 tys. osób (w tym ok. 3 mln Żydów). Trzeba jednak zaznaczyć, iż do obliczeń strat biologicznych brano pod uwagę jedynie ludność narodowości polskiej i żydowskiej, zwłaszcza w odniesieniu do Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Stąd wynika konieczność zajęcia się obliczeniem strat ludności państwa polskiego w granicach z 1939 r. narodowości białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, ale także... niemieckiej.

Straty ogólne
Ponieważ podawana w 1947 r. przez BOW liczba ogólna strat ludności jest nadal utrzymywana w literaturze, przywołajmy te wyliczenia (tabela 1.).
Tabela 1. Przyczyny zgonów ludności według BOW
Wyszczególnienie strat w ludziach Liczba osób w tysiącach %
1. Wskutek bezpośrednich działań wojennych:    
a) straty wojska 123 2,0
b) straty ludności cywilnej 521 8,7
ogółem 644 10,7
2. Wskutek terroru okupanta:    
a) ofiary obozów zniszczeń, pacyfikacji, egzekucji, likwidacji gett itp. 3577 59,3
b) ofiary więzień, obozów i in. miejsca odosobnienia (śmierć na skutek epidemii, wycieńczenia, złego obchodzenia się itp.) 1286 21,3
c) zmarli poza obozami i więzieniami w następstwie doznanych ran, okaleczeń, nadmiernej pracy itp. 521 8,7
ogółem 5384 89,3
Razem 6028 100
Źródło: Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945.
Powyższe dane zostały skorygowane przez komisję pracującą przy Ministerstwie Finansów w latach 1949-1951. Komisja ta liczbę ofiar śmiertelnych określiła na 5 mln 085 tys. osób. Polaków według tych wyliczeń zginęło 1 mln 706,7 tys., a Żydów - 3 mln 378 tysięcy. Zwraca uwagę ponowne rozważanie strat jedynie dwóch grup narodowościowych, z pominięciem pozostałych mniejszości (tabela 2.).
Tabela 2. Przyczyny strat śmiertelnych według raportu z 1951 r.
Przyczyna śmierci Liczba w tys. %
Działania wojenne 550,0 10,7
Morderstwo 3000,7 57,3
Więzienia i obozy 1083,0 21,3
Praca przymusowa 274,0 5,4
Wycieńczenie 168,0 3,3
Razem 5084,7 100
Źródło: Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944-2004, t. II: Dokumenty, red. S. Dębski, W.M. Góralski, Warszawa 2004, s. 57.

Weryfikacja "w dół" pierwotnych, powojennych ustaleń następowała także w opracowaniach sporządzanych dla Organizacji Narodów Zjednoczonych. W pracach tych liczbę strat Polaków utrzymano na poziomie ustalonym przez BOW w wysokości 2,6 miliona, natomiast straty Żydów polskich obniżono z 3,4 do 3,2 miliona, co doprowadziło do obniżenia całkowitych strat ludności Polski z 6 do 5,8 miliona. Warto jednak za Andrzejem Gawryszewskim podkreślić, iż szacunek ten nie obejmuje strat całej ludności II Rzeczypospolitej. W wyniku uwzględnienia strat, jakie poniosły mniejszości narodowe nieuwzględniane przez BOW, należałoby dodać około 800 tys. osób.
W roku 1968 Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce przeprowadziła ankietyzację całego terytorium Polski. Opracowany z ankiet materiał został opublikowany przez GKBZHwP, jednakże nie zmieniło to w niczym oficjalnie utrzymywanych danych odnośnie do strat biologicznych społeczeństwa polskiego. Dodajmy, że wyliczenia BOW utrzymała także powołana w 1970 r. Komisja do Opracowania Problemu Odszkodowań Niemieckich działająca formalnie do 30 czerwca 1974 roku.
Podobne do BOW wyliczenia, choć już nieco zmodyfikowane, przedstawił w 1993 r. Czesław Łuczak (tabela 3.).
Tabela 3.
Straty Liczba osób w tys.
Bezpośrednia i pośrednia eksterminacja władz hitlerowskich 5100
Polegli w bezpośrednich działaniach wojennych (bez strat w Powstaniu Warszawskim) 450
Razem 5500
Zamordowani i zmarli poza granicami (ZSRS, III Rzesza) 500
Zmarli w innych krajach 2
Ogółem 6000
Źródło: C. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993, s. 683.

Ogólne zestawienie strat ludności II Rzeczypospolitej, w rozbiciu na poszczególne narodowości, przedstawił również C. Łuczak (tabela 4.).
Tabela 4.
Polacy zabici lub zmarli w wyniku eksterminacji niemieckiej i bezpośrednich działań wojennych na ziemiach okupowanych przez III Rzeszę około 1 500 000
Polacy zabici lub zmarli na Kresach Wschodnich około 500 000
Straty ludności żydowskiej około 2 900 000
Straty wśród mniejszości narodowych około 1 000 000
Razem około 6 000 000 (5 900 000)
Źródło: C. Łuczak, Szanse i trudności bilansu demograficznego Polski w latach 1939-1945, "Dzieje Najnowsze" 1994, nr 2, s. 9-14.

Ponieważ w powyższej tabeli C. Łuczak podaje liczbę około 500 tys. Polaków zabitych lub zmarłych na Kresach Wschodnich, należy zwrócić uwagę na opracowanie zatytułowane "Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich", gdzie widnieją następujące dane (tabela 5.).
Tabela 5.
Lp. Rodzaj represji Wiarygodna liczba represjonowanych ustalona w badaniach Liczba represjonowanych imiennie zweryfikowana przez "Indeks" Przybliżona liczba represjonowanych możliwa do imiennego zweryfikowania przy obecnie dostępnych źródłach
I. Jeńcy wojenni i internowani 45 387 41 457 42 763
1. Jeńcy rozstrzelani (Katyń, Charków, Twer) 14 587 14 463 14 463
2. Jeńcy i internowani przebywający w niewoli do sierpnia 1941 r. 26 200 25 115 25 500
3. Jeńcy zmarli i zaginieni 2 300 1 785 2 300
4. Zwolnieni, przekazani Niemcom 1940-1941 2 300 94 500
II. Aresztowani na Kresach Wschodnich 110 000 14 505 24 106
1. Aresztowani na terenie tzw. Zachodniej Ukrainy 65 000 7 261 15 000
2. Aresztowani na terenie tzw. Zachodniej Białorusi 43 000 7 106 15 000
3. Aresztowani na terenie Litwy 2 000 138 2 000
III. Deportowani 320 000 9 171 170 000
1. Deportowani 10 lutego 1940 r. 96 000 2 900 96 000
2. Deportowani 13 kwietnia 1940 r. 61 000 0 7 000
3. Deportowani w czerwcu 1940 r. 79 000 6 220 60 000
4. Deportowani w czerwcu 1941 r. 40 000 51 7 000
IV. Aresztowani 1941-1944 3 000 239 300
V. Internowani 1944-1945 42 000 20 178 24 000
VI. Aresztowani i deportowani 1944- 50 000 5 690 20 000
  Razem 570 387 91 240 281 169
Źródło: S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Represje sowieckie wobec Polaków i obywateli polskich, Warszawa 2002, s. 33. Zob. Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Atlas ziem Polski, red. W. Sienkiewicz, G. Hryciuk, Warszawa 2008.

Jak widzimy, straty te dotyczą represji sowieckich, ale nie wszystkich. Brak tutaj wyliczenia strat powstałych w wyniku starć oddziałów partyzantki polskiej z oddziałami sowieckimi, strat wynikających z krwawego konfliktu polsko-ukraińskiego czy może mniej krwawego, ale przynoszącego konkretne straty, i to po obu stronach, polsko-litewskiego. Badanie tych strat trwa, a liczby podawane przez różnych autorów są zasadniczo rozbieżne.
Niezwykle ważnym zagadnieniem jest ustalenie wielkości strat bezwzględnych (zgonów) wśród ludności poddanej różnorodnym represjom (deportacje, aresztowania). W odniesieniu do lat 1939-1941 możemy podać, iż np. w obwodzie archangielskim na 56 tys. 153 osadzonych tam Polaków do końca czerwca 1941 r. zmarło 3906 osób (tj. 6,95 proc.). Obliczono, iż roczny wskaźnik umieralności dla osadników wynosił 5,9 proc., a dla bieżeńców - 2,6 procent. Jak pisze Aleksander Gurjanow, dane te "nie odbiegają od średnich rocznych wskaźników umieralności osadników i bieżeńców we wszystkich regionach ich osiedlenia w ZSRR". Według danych statystycznych, w latach 1940-1941 z Kresów Wschodnich zostało deportowanych 462-490 tys. osób, z których zmarło ponad 16 tysięcy.
Należy jednak zauważyć, iż liczba obywateli deportowanych w głąb ZSRS od lutego 1940 r. do czerwca 1941 r. jest podawana nadal w bardzo dużym rozróżnieniu. Niektóre publikacje mówią o 980 tys. - 1 mln 080 tys. deportowanych.

Straty sił zbrojnych
Jako pierwsze zostały podane straty wojska, które zostały poniesione wskutek bezpośrednich działań wojennych. Ich rozkład, według autorów opracowania z 1947 r., przedstawiał się następująco (tabela 6.).
Tabela 6. Przyczyny strat osobowych Wojska Polskiego w latach II wojny światowej
  Zabitych Rannych Zaginionych Ogółem
1. Kampania wrześniowa 1939 r. 66 300 133 700 420 000 620 000
2. I Armia na Wschodzie 6 275 12 552 - 18 827
3. II Armia na Wschodzie 7607 15 212 - 22 819
4. Oddziały we Francji i Norwegii 1940 rok 2 079 4 154 - 6 233
5. Oddziały przy boku Wielkiej Brytanii (7 917) (12 988) (760) (21 665)
a) Brygada Karpacka (Tobruk) 122 468 11 601
b) II Korpus 2 197 8 737 264 11 198
c) I Dywizja Pancerna 1 014 3 595 305 4 914
d) I Samodz. Brygada Spadochronowa 66 159 179 404
e) Lotnictwo 3 000 - - 3 000
f) Marynarka Wojenna 1 500 - - 1 500
g) Inne 18 29 1 48
6. Powstanie Warszawskie 13 000 28 000 - 41 000
7. Walka Podziemna 20 000 30 000 - 50 000
Ogółem 123 178 236 606 420 760 780 544
Źródło: Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945.

Dane zawarte w tabeli 6. muszą zostać zweryfikowane w oparciu o liczne opracowania wydane po jej opracowaniu. W 1989 r. Stefan Zwoliński ustalił, że w regularnych jednostkach wojskowych oraz w konspiracji zginęło 239,8 tys. żołnierzy. Wystarczy przytoczyć wyliczenia podawane przez Tadeusza Paneckiego (tabela 7.).
Tabela 7. Straty osobowe Wojska Polskiego w latach II wojny światowej
  Zabici Ranni Zaginieni W niewoli Ogółem
Kampania polska 1939 r. 95-97 tys. 130 tys.   420 tys. + 230 672 876 tys.
Pozostałe działania wojsk regularnych 33 256 42 666 8 548 29 385 113 855
Powstanie Warszawskie 18 tys. 25 tys.   17 443 60 443
Razem 147 256 197 666 8 548 697 500 1 050 298
Źródło: T. Panecki, Wysiłek zbrojny Polski w II wojnie światowej, WPH 1995, nr 1-2, s. 13, 18.

Porównując liczby z obu tabel, widać liczne różnice. Pierwszą z nich jest liczba strat bezwzględnych (zabici, zmarli z ran, trwale zaginieni bez wieści) w kampanii polskiej 1939 roku. Występują tu liczby: 66 300 - BOW, ponad 70 tys. - C. Łuczak, 95-97 tys. - T. Panecki. Niewątpliwie liczba podawana przez BOW jest zaniżona, skoro na cmentarzach w Polsce jest 70 tys. 520 grobów żołnierzy z kampanii polskiej 1939 r., a na Kresach Wschodnich takich grobów jest jeszcze co najmniej 964. Liczba żołnierzy polskich, którzy ponieśli śmierć z rąk Armii Czerwonej we wrześniu 1939 r., jest szacowana od kilku tysięcy - C. Łuczak, do 17-19 tys. - T. Panecki. Wymaga dalszych badań liczba zmarłych z ran.
Niewątpliwie trudniejszym zadaniem jest obliczenie strat poniesionych w czasie walki zbrojnej w okupowanym kraju. Autorzy sprawozdania BOW przedstawili je następująco: 20 tys. zabitych, 30 tys. rannych. Wojskowy Instytut Historyczny straty żołnierzy podziemia obliczył na 200 tys. zabitych i aresztowanych, w tym 62 tys. z AK.

Straty ludności cywilnej
Straty ludności cywilnej, będące wynikiem bezpośrednich działań wojennych, w okresie wojny podawane są w bardzo dużym rozróżnieniu: od 521 tys. - BOW, do 365 tys. (ok. 200 tys. + 165 tys.) - C. Łuczak. W tym drugim wypadku mamy podsumowane jedynie straty ludności cywilnej z 1939 r. i Powstania Warszawskiego. Brak tutaj liczby strat tej ludności w wyniku działań wojennych na innych frontach, zwłaszcza z okresu 1944-1945. Wysokość strat ludności cywilnej w Powstaniu Warszawskim jest podawana bardzo różnie, w ostatnich latach na najwyższym poziomie około 250 tys. ludności określił te straty PWN. Natomiast Władysław Bartoszewski określa straty ludności cywilnej na mniej więcej 150 tys. zabitych, z czego około 50 tys. miało zginąć w wyniku nalotów niemieckich, "ponad 40 000 mężczyzn, kobiet i dzieci wymordowały na Woli, Ochocie, Starym Mieście i Czerniakowie oddziały Reinefartha, Dirlewangera i Schmidta, tysiące - w alei Szucha - formacje policyjne podległe Geiblowi i Hahnowi". Autorzy niemieccy przedstawiają straty ludności cywilnej w czasie Powstania Warszawskiego w wysokości od 150 do 220 tysięcy.
Natomiast niewątpliwie najtrudniejszą rzeczą jest obliczenie strat ludności powstałych na skutek działalności represyjnej okupantów. Jeżeli chodzi o Niemców, to straty przez nich zadane podawane są w przedziale od 5 mln 100 tys. - C. Łuczak, do 5 mln 384 tys. - BOW.
Jednym z podstawowych zagadnień jest ustalenie liczby strat poniesionych w obozach koncentracyjnych. W największym z nich KL Auschwitz-Birkenau zginęło co najmniej 1 mln 100 tys. ludzi. Liczbę Polaków deportowanych do obozu KL Auschwitz ocenia się na 140-150 tys. osób, z czego 10 tys. nie zostało zarejestrowanych.
Do obozu na Majdanku zesłano co najmniej 275,5 tys. osób w 827 transportach, jakie zdołano ustalić. Z obozu wywieziono w latach 1942-1944 około 45 tys. osadzonych w 44 transportach, w tym 5,5 tys. na roboty do Rzeszy. Liczba osób, która zginęła w obozie, jest podawana od 235 tys. (w tym 110 tys. Żydów i 123 tys. osób innych narodowości) do 250 tysięcy. Całość zagadnienia, a zwłaszcza liczba ogólna osadzonych w obozie oraz liczba zamordowanych, wymaga dalszych badań.
W odniesieniu do obozu KL Gross-Rosen ogółem udało się dotąd ustalić nazwiska 72 tys. 452 więźniów. Zginęło tutaj około 40 tys. więźniów, jednakże tylko 13 tys. 262 z nich znalazło się w niedawnych publikacjach Państwowego Muzeum Gross-Rosen.
W obozie Stutthof od 2 września 1939 r. do 25 stycznia 1945 r. więziono około 110 tys. osób, z których zginęło około 65 tysięcy. Większość więźniów stanowili Polacy, a było ich około 50-60 tysięcy.
Mówiąc o obozach koncentracyjnych, nie można pominąć ważnej, choć wywołującej wiele emocji, publikacji poświęconej KL Warschau. Straty osobowe w tym obozie szacuje się na około 20 tys. osadzonych. Ta liczba ofiar budzi szereg kontrowersji wśród zwolenników publikacji sędzi Marii Trzcińskiej, która podaje, że w obozie zginęło 200 tys. osób.
Według ustaleń Czesława Łuczaka, do wszelkiego rodzaju obozów odosobnienia deportowano ponad 5 mln obywateli polskich (łącznie z Żydami i Cyganami). Z liczby tej zginęło ponad 3 miliony.
Przy dokonaniu obliczeń dotyczących więzień na terenie Generalnego Gubernatorstwa przyjęto, że przez każde z więzień śledczych podległych policji bezpieczeństwa, Pawiak w Warszawie, Montelupich w Krakowie, Zamek w Lublinie, Radom, przeszło po 100 tys. więźniów, z których 37 tys. zginęło w egzekucjach, a o koło 60 tys. wywieziono do obozów koncentracyjnych. Dawałoby to liczbę 400 tys. osadzonych w więzieniach, 148 tys. zamordowanych w egzekucjach i 240 tys. zesłanych do obozów koncentracyjnych.

Próbę podliczenia ogólnych strat biologicznych obrazuje tabela 8.
Tabela 8. Straty ludności polskiej (Polaków) w tysiącach
Straty 39/40 40/41 41/42 42/43 42/43 43/44 Razem
Bezpośrednie straty wojenne 360         183 543
Zamordowani w obozach i w pacyfikacjach 75 100 116 133 82   506
Zmarli w więzieniach i obozach 69 210 220 266 381   1 146
Zmarli poza obozami i więzieniami   42 71 142 218   473
Zamordowani na ziemiach wschodnich           100 100
Zmarli w innych krajach             2
Razem 504 352 407 541 681 270 2770
Źródło: K. Bajer, Zakres udziału Polaków w walce o niepodległość na obszarze państwa polskiego w latach 1939-1945, "Zeszyty Historyczne Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej" (Kraków) 1996, nr 1, s. 14 (Tablica: Obliczenie liczby Polaków teoretycznie zdolnych do oporu wobec najeźdźców). Dane te zostały uzupełnione o wyliczenia z innych źródeł.

Niezależnie od podanych wyżej liczb warto zapoznać się z innymi źródłami strat ludności polskiej (tabela 9.).
Tabela 9. Straty względne narodu polskiego w tysiącach (wywiezieni, deportowani, emigracja)
Straty 39/40 40/41 41/42 42/43 43/44 44/45 Razem
Deportowani do ZSRS   475       188 663
Wcieleni do Armii Czerwonej   76         76
Wcieleni do Wehrmachtu     200     50 250
Wywiezieni na roboty do ZSRS   200       50 250
Przymusowi robotnicy w Niemczech 448 319 609 275 246   18978
Aresztowani w ZSRS   100       50 150
Prewencyjnie osadzeni w obozach koncentracyjnych   10 15 15 30 68 138
Razem 448 1180 824 290 276 406 3424
Źródło: K. Bajer, Zakres udziału Polaków w walce o niepodległość na obszarze państwa polskiego w latach 1939-1945, "Zeszyty Historyczne Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej" (Kraków) 1996, nr 1, s. 17.

Dotychczasowe działania historyków i demografów doprowadziły do szacunkowego ustalenia, choć nie wolnego od sporych przybliżeń, strat biologicznych ludności państwa polskiego poniesionych w trakcie II wojny światowej. Następnym etapem powinno być sporządzenie, w oparciu o już istniejącą dokumentację oraz dotychczasowego publikacje, kartoteki mieszkańców Polski poległych, zamordowanych i zmarłych w latach 1939-1945.
Obok podstawowej bazy danych (kartoteki osobowej) winien być opracowany precyzyjny katalog obrazujący całość strat w rozbiciu na poszczególne ich przyczyny, dający wszakże możliwość bieżącego uzupełniania danych. Tym katalogiem winni posługiwać się zarówno historycy, jak i demografowie w dalszych pracach.

Dr Waldemar Grabowski, IPN Centrala

 © Wszelkie prawa zastrzeżone - Interaktywna Polska Sp. z o.o. (18) 4490077; 509 740 777 ; e-mail: biuro@iap.pl

www.csz.gminagrybow.pl www.gosir.gminagrybow.pl wieliczka.eu - zaprasza Burmistrz Artur Kozioł